Podczas lipcowego szkolenia, które organizowaliśmy w Warszawie, omawialiśmy przypadek kliniczny i pojawiło się pytanie, czy mleko stanowi istotne źródło wapnia w diecie. Dyskusja dotyczyła nie tylko zawartości tego składnika mineralnego w mleku, lecz także mechanizmów jego wchłaniania oraz możliwych zależności między nadwrażliwością pokarmową a zdrowiem kości.
Układ kostny jest jednym z układów organizmu, na których zdrowie i rozwój wpływają aktywność fizyczna oraz sposób żywienia. Znaczenie mają również palenie tytoniu i spożywanie alkoholu [7]. Dlatego w profilaktyce osteoporozy warto uwzględniać nie tylko ilość wapnia w diecie, ale także ogólny stan zdrowia i styl życia.
Rola wapnia w organizmie człowieka
Wapń kojarzy się przede wszystkim z utrzymaniem prawidłowej struktury kości i zębów. Niemal 99% wapnia w organizmie znajduje się w kościach. Pozostała część występuje m.in. w surowicy krwi, gdzie wapń jest związany z białkami, przede wszystkim albuminami, lub występuje w postaci zjonizowanej i kompleksów z innymi związkami [1, 2].
Zawartość wapnia w organizmie zmienia się wraz z wiekiem. Jego wchłanianie zależy nie tylko od ilości dostarczanej z pokarmem, lecz także od funkcjonowania układu pokarmowego, m.in. warunków panujących w żołądku i zdolności absorpcyjnych jelit [1, 4, 6].
Wchłanianie wapnia z różnych źródeł pokarmowych
Stopień wchłaniania wapnia zależy od wielu czynników, takich jak skład posiłku, wiek, płeć, stan fizjologiczny, stan odżywienia oraz ewentualne choroby. Z przeciętnej racji pokarmowej wchłania się około 30–40% spożytego wapnia [3].
Wchłanianie może się znacznie różnić między osobami. Choroby jelit, takie jak celiakia, a także przewlekła biegunka i zaburzenia wchłaniania mogą utrudniać przyswajanie składników odżywczych. Niedobory żywieniowe i przewlekłe stany zapalne jelit mogą również wpływać na rozwój kości u dzieci i zwiększać ryzyko problemów z ich mineralizacją u dzieci oraz dorosłych [1, 9].
Znaczenie środowiska żołądka
Kwaśne środowisko żołądka ma znaczenie dla rozpuszczalności niektórych związków wapnia. W warunkach niedostatecznej kwasowości może zmniejszać się dostępność wolnych jonów wapnia, które mogą być następnie wchłaniane w jelitach [4].
Laktoza a wchłanianie wapnia
Laktoza może wpływać na wchłanianie wapnia w jelicie cienkim. Efekt ten zależy jednak od warunków fizjologicznych i tolerancji laktozy. Wpływ laktozy na absorpcję wapnia nie jest taki sam u wszystkich osób, a znaczenie ma m.in. to, czy oba składniki znajdują się w tej samej części jelita cienkiego [1].
Witamina D a przyswajanie wapnia
Witamina D jest ważnym czynnikiem regulującym wchłanianie wapnia i gospodarkę wapniowo-fosforanową. Jej niedobór może ograniczać efektywność absorpcji wapnia, a tym samym wpływać na mineralizację kości i zdrowie układu kostnego.
Warto monitorować stan zaopatrzenia organizmu w witaminę D zgodnie ze wskazaniami klinicznymi. Więcej informacji o badaniu znajdziesz tutaj: badanie witaminy D. Wynik należy interpretować z uwzględnieniem indywidualnej sytuacji zdrowotnej, a dawkowanie suplementów ustalać na podstawie aktualnych zaleceń.
Gdy podaż wapnia jest niska, organizm może zwiększać efektywność jego wchłaniania poprzez mechanizmy transportu aktywnego w jelitach. Proces ten jest zależny m.in. od witaminy D [1, 4].
Badania wskazują, że osoby spożywające mniej wapnia mogą wchłaniać większy odsetek tego składnika niż osoby, których dieta dostarcza go dużo [7].
Czynniki wpływające na zdrowie kości
Poniższa tabela przedstawia czynniki wymienione w pierwotnym opracowaniu jako związane z masą kostną. Ich znaczenie zależy od całokształtu diety, stanu zdrowia i indywidualnych potrzeb.
| Czynniki wspierające zdrowie kości | Czynniki mogące działać niekorzystnie |
|---|---|
| Wapń, magnez, witaminy D, K, B6 i C | Nadmiar sodu i witaminy A |
| Odpowiednia podaż białka i zróżnicowana dieta | Niedostateczna podaż składników odżywczych |
| Aktywność fizyczna | Palenie tytoniu i nadmierne spożycie alkoholu |
| Odpowiednio zbilansowana dieta | Niska masa ciała i niektóre choroby przewlekłe |
Źródło: opracowanie własne na podstawie bibliografii.
Dieta, mleko a profilaktyka osteoporozy
„Zdrowotne korzyści oczekiwane od wapnia zależą nie tylko od ilości spożywanego wapnia, ale również od możliwości organizmu do jego wchłaniania” [7].
Wapń można dostarczać z różnych produktów spożywczych i wody mineralnej. Mleko oraz jego przetwory stanowią istotne źródło wapnia w wielu dietach, ponieważ stosunkowo łatwo dzięki nim pokryć zapotrzebowanie na ten składnik [7].
Jeśli z powodów zdrowotnych lub żywieniowych konieczne jest wykluczenie mleka, należy zadbać o odpowiednie zamienniki. Źródłami wapnia mogą być m.in. warzywa kapustne, rośliny strączkowe, nasiona, orzechy oraz ryby spożywane wraz z ośćmi [7].
Roślinne i inne źródła wapnia
Poniżej przedstawiono wartości zawartości wapnia podane w pierwotnym artykule. Mogą się one różnić w zależności od produktu, odmiany, sposobu przygotowania i danych źródłowych.
| Produkt | Wapń (mg/100 g) |
|---|---|
| Mak niebieski | 1266 |
| Tofu | 1229 |
| Sezam | 989 |
| Chia | 631 |
| Sardynki w oleju | 330 |
| Komosa biała | 309 |
| Migdały | 291 |
| Łosoś | 283 |
| Siemię lniane | 255 |
| Soja | 240 |
| Figi | 203 |
| Natka pietruszki | 193 |
| Orzechy laskowe | 186 |
| Fasolka szparagowa | 186 |
| Teff | 180 |
| Rukola | 160 |
| Amarantus | 159 |
| Jarmuż | 157 |
| Fasola biała | 147 |
| Wakame | 150 |
| Boćwina | 97 |
| Szpinak | 93 |
| Kapusta włoska | 77 |
| Brukselka | 57 |
| Brokuły | 48 |
| Soczewica | 46 |
| Woda mineralna wysokozmineralizowana | 200 mg/l |
Źródło: opracowanie własne na podstawie kalkulatora dietetycznego Aliant.
Fosfor a gospodarka wapniowo-fosforanowa
Ważne jest również zachowanie równowagi między wapniem a fosforem w diecie. Duża podaż fosforanów z żywności przetworzonej może być niekorzystna w określonych warunkach, zwłaszcza gdy dieta jest jednocześnie uboga w wapń. Fosfor jest jednak niezbędnym składnikiem organizmu, dlatego istotna jest zbilansowana dieta, a nie jego całkowite wykluczanie [7, 9].
Fosfor występuje naturalnie m.in. w mięsie, rybach, jajach, produktach mlecznych, orzechach i produktach zbożowych. Fosforany są także stosowane jako dodatki do niektórych produktów przetworzonych, np. serów topionych, wędlin, napojów i dań gotowych. Warto ograniczać nadmiar żywności wysoko przetworzonej i dbać o różnorodność diety.
Znaczenie magnezu, sodu i białka
Magnez uczestniczy w wielu procesach fizjologicznych, dlatego warto regularnie dostarczać go z dietą. Jego źródłami są m.in. kakao, orzechy, kasza gryczana, rośliny strączkowe i pełnoziarniste produkty zbożowe [7].
Nadmierne spożycie sodu może niekorzystnie wpływać na zdrowie kości. Jednym z głównych źródeł sodu w diecie jest sól, dlatego warto ograniczać żywność wysoko przetworzoną i kontrolować ilość soli dodawanej do potraw.
Białko również jest ważne dla zdrowia kości. Zarówno jego niedostateczna podaż, jak i niewłaściwie zbilansowana dieta mogą mieć niekorzystne skutki. Najlepiej zadbać o urozmaicony jadłospis dostarczający odpowiednich ilości białka, wapnia i innych niezbędnych składników.
Mleko jako dobre źródło wapnia?
Mleko i przetwory mleczne są źródłami wapnia, a ich regularne spożycie może pomagać w pokrywaniu zapotrzebowania na ten składnik. Nie oznacza to jednak, że są jedynym sposobem dostarczania wapnia ani że każdy musi spożywać je w swojej diecie.
W pierwotnym artykule wskazano kilka kwestii, które warto uwzględnić przy ocenie roli mleka w diecie:
- Wpływ spożycia produktów mlecznych na zdrowie kości jest przedmiotem badań, a wyniki należy interpretować z uwzględnieniem całokształtu diety i innych czynników [13].
- Białka mleka mogą wywoływać reakcje alergiczne u osób z alergią na białka mleka krowiego. Alergia ta nie jest tym samym co nietolerancja laktozy [10].
- Niektóre produkty roślinne, szczególnie warzywa kapustne o niskiej zawartości szczawianów, mogą być dobrym źródłem wapnia. Jego biodostępność różni się jednak w zależności od produktu [12].
- W przypadku ograniczania lub wykluczania mleka należy zadbać o inne źródła wapnia i odpowiednie zbilansowanie diety.
- Warto zwracać uwagę na skład produktów mlecznych i wybierać je zgodnie z indywidualnymi potrzebami żywieniowymi.
- Reakcja na produkty mleczne jest indywidualna. Objawy po ich spożyciu wymagają właściwej oceny, ponieważ mogą mieć różne przyczyny.
Podsumowanie
Mleko krowie jest źródłem wapnia — w przybliżeniu 120 mg na 100 ml. Niektóre przetwory mleczne, takie jak sery, mogą zawierać znacznie więcej wapnia w przeliczeniu na 100 g. Mleko i jego przetwory pomagają pokrywać zapotrzebowanie na ten składnik, ale wapń można dostarczać również z innych produktów.
Wchłanianie wapnia zależy od wielu czynników, w tym od składu diety, stanu zdrowia i poziomu witaminy D. Dlatego w trosce o zdrowie kości warto zadbać o zróżnicowane żywienie, odpowiednią aktywność fizyczną i indywidualne podejście do suplementacji.
W przypadku alergii na białka mleka krowiego lub innych problemów po spożyciu produktów mlecznych warto skonsultować się ze specjalistą i dobrać odpowiednie zamienniki. Eliminacja produktów z diety powinna uwzględniać możliwość pokrycia zapotrzebowania na wapń i pozostałe składniki odżywcze.
Bibliografia
- Olesińska B., Woźniak D., Ryszka F. Wchłanianie wapnia w jelitach. Farmacja Przegląd Naukowy, 2009; 10: 35–38.
- Szeleszczuk Ł., Kuras M. Znaczenie wapnia w metabolizmie człowieka i czynniki wpływające na jego biodostępność w diecie. Biuletyn Wydziału Farmaceutycznego WUM, 2014; 3: 16–22.
- Gawęcki J. Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu. Red. Hryniewiecki L. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998, s. 198–240.
- Dolińska B., Mikulska A., Ryszka F. Promotory wchłaniania wapnia. Annales Academiae Medicae Silesiensis, 2009; 63 (1): 76–83.
- Kokot F., Franek E. Postępy w badaniach nad gospodarką wapniowo-fosforanową – część I. Postępy Nauk Medycznych, 2007; 5: 168–174.
- Kusiuk A., Grembecka M., Szefer P. Wzajemne relacje stężeń Ca i P w serach źródłem prawidłowo zbilansowanej diety. Bromatologia i Chemia Toksykologiczna, 2009; XLII (3): 798–802.
- Włodarek D. Znaczenie diety w zapobieganiu osteoporozie. Endokrynologia, Otyłość i Zaburzenia Przemiany Materii, 2009; 5 (4).
- Kusiuk A., Grembecka M., Szefer P. Wzajemne relacje stężeń Ca i P w serach źródłem prawidłowo zbilansowanej diety. Bromatologia i Chemia Toksykologiczna, 2009; XLII (3): 798–802.
- Iwańczak B., Krzesiek E., Iwańczak F. Osteoporoza i osteopenia u dzieci i młodzieży – przyczyny, diagnostyka i leczenie. Advances in Clinical and Experimental Medicine, 2004; 13 (1): 177–184.
- Krauze A. Alergia na białko mleka krowiego – postacie kliniczne. Alergia Astma Immunologia, 2015; 20 (1): 12–16.
- Jóźwicka M., Głąbiński A. Patogeneza rozwoju blaszki miażdżycowej w tętnicach szyjnych. Aktualności Neurologiczne, 2011; 11 (4): 265–273.
- Weaver C., Plawecki K. Dietary calcium: adequacy of a vegetarian diet. American Journal of Clinical Nutrition, 1994; 59 (5 Suppl): 1238S–1241S.
- Caroli A., Poli A., Ricotta D. i wsp. Invited review: dairy intake and bone health: a viewpoint from the state of the art. Journal of Dairy Science, 2011; 94 (11): 5249–5262. doi: 10.3168/jds.2011-4578.
- Curtay J.-P. Rak (część 2). Dossier Naturalnych Terapii, maj 2016, nr 2016-05.