Przejdź do głównej treści

Badania wysyłkowe w całej Polsce • Wsparcie specjalisty po otrzymaniu wyniku

polski zł
polski zł
Produkty w koszyku: 0. Zobacz szczegóły
Czy mleko stanowi istotne źródło wapnia w diecie?

Podczas lipcowego szkolenia, które organizowaliśmy w Warszawie, omawialiśmy przypadek kliniczny i pojawiło się pytanie, czy mleko stanowi istotne źródło wapnia w diecie. Dyskusja dotyczyła nie tylko zawartości tego składnika mineralnego w mleku, lecz także mechanizmów jego wchłaniania oraz możliwych zależności między nadwrażliwością pokarmową a zdrowiem kości.

Układ kostny jest jednym z układów organizmu, na których zdrowie i rozwój wpływają aktywność fizyczna oraz sposób żywienia. Znaczenie mają również palenie tytoniu i spożywanie alkoholu [7]. Dlatego w profilaktyce osteoporozy warto uwzględniać nie tylko ilość wapnia w diecie, ale także ogólny stan zdrowia i styl życia.

Rola wapnia w organizmie człowieka

Wapń kojarzy się przede wszystkim z utrzymaniem prawidłowej struktury kości i zębów. Niemal 99% wapnia w organizmie znajduje się w kościach. Pozostała część występuje m.in. w surowicy krwi, gdzie wapń jest związany z białkami, przede wszystkim albuminami, lub występuje w postaci zjonizowanej i kompleksów z innymi związkami [1, 2].

Zawartość wapnia w organizmie zmienia się wraz z wiekiem. Jego wchłanianie zależy nie tylko od ilości dostarczanej z pokarmem, lecz także od funkcjonowania układu pokarmowego, m.in. warunków panujących w żołądku i zdolności absorpcyjnych jelit [1, 4, 6].

Wchłanianie wapnia z różnych źródeł pokarmowych

Stopień wchłaniania wapnia zależy od wielu czynników, takich jak skład posiłku, wiek, płeć, stan fizjologiczny, stan odżywienia oraz ewentualne choroby. Z przeciętnej racji pokarmowej wchłania się około 30–40% spożytego wapnia [3].

Wchłanianie może się znacznie różnić między osobami. Choroby jelit, takie jak celiakia, a także przewlekła biegunka i zaburzenia wchłaniania mogą utrudniać przyswajanie składników odżywczych. Niedobory żywieniowe i przewlekłe stany zapalne jelit mogą również wpływać na rozwój kości u dzieci i zwiększać ryzyko problemów z ich mineralizacją u dzieci oraz dorosłych [1, 9].

Znaczenie środowiska żołądka

Kwaśne środowisko żołądka ma znaczenie dla rozpuszczalności niektórych związków wapnia. W warunkach niedostatecznej kwasowości może zmniejszać się dostępność wolnych jonów wapnia, które mogą być następnie wchłaniane w jelitach [4].

Laktoza a wchłanianie wapnia

Laktoza może wpływać na wchłanianie wapnia w jelicie cienkim. Efekt ten zależy jednak od warunków fizjologicznych i tolerancji laktozy. Wpływ laktozy na absorpcję wapnia nie jest taki sam u wszystkich osób, a znaczenie ma m.in. to, czy oba składniki znajdują się w tej samej części jelita cienkiego [1].

Witamina D a przyswajanie wapnia

Witamina D jest ważnym czynnikiem regulującym wchłanianie wapnia i gospodarkę wapniowo-fosforanową. Jej niedobór może ograniczać efektywność absorpcji wapnia, a tym samym wpływać na mineralizację kości i zdrowie układu kostnego.

Warto monitorować stan zaopatrzenia organizmu w witaminę D zgodnie ze wskazaniami klinicznymi. Więcej informacji o badaniu znajdziesz tutaj: badanie witaminy D. Wynik należy interpretować z uwzględnieniem indywidualnej sytuacji zdrowotnej, a dawkowanie suplementów ustalać na podstawie aktualnych zaleceń.

Gdy podaż wapnia jest niska, organizm może zwiększać efektywność jego wchłaniania poprzez mechanizmy transportu aktywnego w jelitach. Proces ten jest zależny m.in. od witaminy D [1, 4].

Badania wskazują, że osoby spożywające mniej wapnia mogą wchłaniać większy odsetek tego składnika niż osoby, których dieta dostarcza go dużo [7].

Czynniki wpływające na zdrowie kości

Poniższa tabela przedstawia czynniki wymienione w pierwotnym opracowaniu jako związane z masą kostną. Ich znaczenie zależy od całokształtu diety, stanu zdrowia i indywidualnych potrzeb.

Czynniki wspierające zdrowie kości Czynniki mogące działać niekorzystnie
Wapń, magnez, witaminy D, K, B6 i C Nadmiar sodu i witaminy A
Odpowiednia podaż białka i zróżnicowana dieta Niedostateczna podaż składników odżywczych
Aktywność fizyczna Palenie tytoniu i nadmierne spożycie alkoholu
Odpowiednio zbilansowana dieta Niska masa ciała i niektóre choroby przewlekłe

Źródło: opracowanie własne na podstawie bibliografii.

Dieta, mleko a profilaktyka osteoporozy

„Zdrowotne korzyści oczekiwane od wapnia zależą nie tylko od ilości spożywanego wapnia, ale również od możliwości organizmu do jego wchłaniania” [7].

Wapń można dostarczać z różnych produktów spożywczych i wody mineralnej. Mleko oraz jego przetwory stanowią istotne źródło wapnia w wielu dietach, ponieważ stosunkowo łatwo dzięki nim pokryć zapotrzebowanie na ten składnik [7].

Jeśli z powodów zdrowotnych lub żywieniowych konieczne jest wykluczenie mleka, należy zadbać o odpowiednie zamienniki. Źródłami wapnia mogą być m.in. warzywa kapustne, rośliny strączkowe, nasiona, orzechy oraz ryby spożywane wraz z ośćmi [7].

Roślinne i inne źródła wapnia

Poniżej przedstawiono wartości zawartości wapnia podane w pierwotnym artykule. Mogą się one różnić w zależności od produktu, odmiany, sposobu przygotowania i danych źródłowych.

Produkt Wapń (mg/100 g)
Mak niebieski 1266
Tofu 1229
Sezam 989
Chia 631
Sardynki w oleju 330
Komosa biała 309
Migdały 291
Łosoś 283
Siemię lniane 255
Soja 240
Figi 203
Natka pietruszki 193
Orzechy laskowe 186
Fasolka szparagowa 186
Teff 180
Rukola 160
Amarantus 159
Jarmuż 157
Fasola biała 147
Wakame 150
Boćwina 97
Szpinak 93
Kapusta włoska 77
Brukselka 57
Brokuły 48
Soczewica 46
Woda mineralna wysokozmineralizowana 200 mg/l

Źródło: opracowanie własne na podstawie kalkulatora dietetycznego Aliant.

Fosfor a gospodarka wapniowo-fosforanowa

Ważne jest również zachowanie równowagi między wapniem a fosforem w diecie. Duża podaż fosforanów z żywności przetworzonej może być niekorzystna w określonych warunkach, zwłaszcza gdy dieta jest jednocześnie uboga w wapń. Fosfor jest jednak niezbędnym składnikiem organizmu, dlatego istotna jest zbilansowana dieta, a nie jego całkowite wykluczanie [7, 9].

Fosfor występuje naturalnie m.in. w mięsie, rybach, jajach, produktach mlecznych, orzechach i produktach zbożowych. Fosforany są także stosowane jako dodatki do niektórych produktów przetworzonych, np. serów topionych, wędlin, napojów i dań gotowych. Warto ograniczać nadmiar żywności wysoko przetworzonej i dbać o różnorodność diety.

Znaczenie magnezu, sodu i białka

Magnez uczestniczy w wielu procesach fizjologicznych, dlatego warto regularnie dostarczać go z dietą. Jego źródłami są m.in. kakao, orzechy, kasza gryczana, rośliny strączkowe i pełnoziarniste produkty zbożowe [7].

Nadmierne spożycie sodu może niekorzystnie wpływać na zdrowie kości. Jednym z głównych źródeł sodu w diecie jest sól, dlatego warto ograniczać żywność wysoko przetworzoną i kontrolować ilość soli dodawanej do potraw.

Białko również jest ważne dla zdrowia kości. Zarówno jego niedostateczna podaż, jak i niewłaściwie zbilansowana dieta mogą mieć niekorzystne skutki. Najlepiej zadbać o urozmaicony jadłospis dostarczający odpowiednich ilości białka, wapnia i innych niezbędnych składników.

Mleko jako dobre źródło wapnia?

Mleko i przetwory mleczne są źródłami wapnia, a ich regularne spożycie może pomagać w pokrywaniu zapotrzebowania na ten składnik. Nie oznacza to jednak, że są jedynym sposobem dostarczania wapnia ani że każdy musi spożywać je w swojej diecie.

W pierwotnym artykule wskazano kilka kwestii, które warto uwzględnić przy ocenie roli mleka w diecie:

  1. Wpływ spożycia produktów mlecznych na zdrowie kości jest przedmiotem badań, a wyniki należy interpretować z uwzględnieniem całokształtu diety i innych czynników [13].
  2. Białka mleka mogą wywoływać reakcje alergiczne u osób z alergią na białka mleka krowiego. Alergia ta nie jest tym samym co nietolerancja laktozy [10].
  3. Niektóre produkty roślinne, szczególnie warzywa kapustne o niskiej zawartości szczawianów, mogą być dobrym źródłem wapnia. Jego biodostępność różni się jednak w zależności od produktu [12].
  4. W przypadku ograniczania lub wykluczania mleka należy zadbać o inne źródła wapnia i odpowiednie zbilansowanie diety.
  5. Warto zwracać uwagę na skład produktów mlecznych i wybierać je zgodnie z indywidualnymi potrzebami żywieniowymi.
  6. Reakcja na produkty mleczne jest indywidualna. Objawy po ich spożyciu wymagają właściwej oceny, ponieważ mogą mieć różne przyczyny.

Podsumowanie

Mleko krowie jest źródłem wapnia — w przybliżeniu 120 mg na 100 ml. Niektóre przetwory mleczne, takie jak sery, mogą zawierać znacznie więcej wapnia w przeliczeniu na 100 g. Mleko i jego przetwory pomagają pokrywać zapotrzebowanie na ten składnik, ale wapń można dostarczać również z innych produktów.

Wchłanianie wapnia zależy od wielu czynników, w tym od składu diety, stanu zdrowia i poziomu witaminy D. Dlatego w trosce o zdrowie kości warto zadbać o zróżnicowane żywienie, odpowiednią aktywność fizyczną i indywidualne podejście do suplementacji.

W przypadku alergii na białka mleka krowiego lub innych problemów po spożyciu produktów mlecznych warto skonsultować się ze specjalistą i dobrać odpowiednie zamienniki. Eliminacja produktów z diety powinna uwzględniać możliwość pokrycia zapotrzebowania na wapń i pozostałe składniki odżywcze.

Bibliografia

  1. Olesińska B., Woźniak D., Ryszka F. Wchłanianie wapnia w jelitach. Farmacja Przegląd Naukowy, 2009; 10: 35–38.
  2. Szeleszczuk Ł., Kuras M. Znaczenie wapnia w metabolizmie człowieka i czynniki wpływające na jego biodostępność w diecie. Biuletyn Wydziału Farmaceutycznego WUM, 2014; 3: 16–22.
  3. Gawęcki J. Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu. Red. Hryniewiecki L. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998, s. 198–240.
  4. Dolińska B., Mikulska A., Ryszka F. Promotory wchłaniania wapnia. Annales Academiae Medicae Silesiensis, 2009; 63 (1): 76–83.
  5. Kokot F., Franek E. Postępy w badaniach nad gospodarką wapniowo-fosforanową – część I. Postępy Nauk Medycznych, 2007; 5: 168–174.
  6. Kusiuk A., Grembecka M., Szefer P. Wzajemne relacje stężeń Ca i P w serach źródłem prawidłowo zbilansowanej diety. Bromatologia i Chemia Toksykologiczna, 2009; XLII (3): 798–802.
  7. Włodarek D. Znaczenie diety w zapobieganiu osteoporozie. Endokrynologia, Otyłość i Zaburzenia Przemiany Materii, 2009; 5 (4).
  8. Kusiuk A., Grembecka M., Szefer P. Wzajemne relacje stężeń Ca i P w serach źródłem prawidłowo zbilansowanej diety. Bromatologia i Chemia Toksykologiczna, 2009; XLII (3): 798–802.
  9. Iwańczak B., Krzesiek E., Iwańczak F. Osteoporoza i osteopenia u dzieci i młodzieży – przyczyny, diagnostyka i leczenie. Advances in Clinical and Experimental Medicine, 2004; 13 (1): 177–184.
  10. Krauze A. Alergia na białko mleka krowiego – postacie kliniczne. Alergia Astma Immunologia, 2015; 20 (1): 12–16.
  11. Jóźwicka M., Głąbiński A. Patogeneza rozwoju blaszki miażdżycowej w tętnicach szyjnych. Aktualności Neurologiczne, 2011; 11 (4): 265–273.
  12. Weaver C., Plawecki K. Dietary calcium: adequacy of a vegetarian diet. American Journal of Clinical Nutrition, 1994; 59 (5 Suppl): 1238S–1241S.
  13. Caroli A., Poli A., Ricotta D. i wsp. Invited review: dairy intake and bone health: a viewpoint from the state of the art. Journal of Dairy Science, 2011; 94 (11): 5249–5262. doi: 10.3168/jds.2011-4578.
  14. Curtay J.-P. Rak (część 2). Dossier Naturalnych Terapii, maj 2016, nr 2016-05.