ADHD, dieta i mikrobiota jelitowa – co naprawdę wiemy?

ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym, którego rozwój wiąże się przede wszystkim z czynnikami genetycznymi i biologicznymi. Dieta nie jest uznawana za przyczynę ADHD i nie istnieje jeden sposób żywienia, który może je „wyleczyć”.

Nie oznacza to jednak, że żywienie pozostaje bez znaczenia. Sposób odżywiania wpływa na ogólny stan zdrowia, a naukowcy badają również związki pomiędzy ADHD, wybranymi składnikami odżywczymi, dietami eliminacyjnymi oraz mikrobiotą jelitową i osią jelito–mózg.

Warto przy tym oddzielić obiecujące kierunki badań od metod, których skuteczność została już dobrze potwierdzona klinicznie.

ADHD i dieta – od czego zacząć?

Podstawą jest odpowiednio zbilansowana dieta, która dostarcza energii i niezbędnych składników odżywczych. Ma to szczególne znaczenie u dzieci i młodzieży, ponieważ zbyt restrykcyjne diety eliminacyjne mogą zwiększać ryzyko niedoborów i utrudniać prawidłowe bilansowanie jadłospisu.

Znaczenie ma również indywidualna sytuacja osoby z ADHD. Trudności z planowaniem posiłków, impulsywność, wybiórczość pokarmowa czy zmiany apetytu związane ze stosowanymi lekami mogą wpływać na sposób odżywiania.

Dlatego warto przyjrzeć się regularności i jakości posiłków, różnorodności diety oraz temu, czy pokrywa ona zapotrzebowanie na najważniejsze składniki odżywcze.

Składniki odżywcze ważne dla układu nerwowego

W badaniach dotyczących ADHD analizowano m.in. kwasy tłuszczowe omega-3, żelazo, cynk, magnez, witaminę D i witaminy z grupy B. Wszystkie te składniki pełnią ważne funkcje w organizmie, w tym w funkcjonowaniu układu nerwowego.

Nie oznacza to jednak, że każda osoba z ADHD ma ich niedobór ani że suplementacja automatycznie zmniejszy objawy. W przypadku podejrzenia niedoboru decyzja o diagnostyce i suplementacji powinna wynikać z indywidualnej sytuacji, sposobu żywienia, objawów i – gdy jest to uzasadnione – wyników badań.

Kwasy tłuszczowe omega-3

Kwasy EPA i DHA są składnikami błon komórkowych i uczestniczą w prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego. Ich znaczenie w ADHD było przedmiotem wielu badań.

Wyniki dotyczące suplementacji omega-3 nie są jednak całkowicie jednoznaczne. U części badanych obserwowano niewielkie korzyści, ale suplementacja nie jest traktowana jako zamiennik standardowego leczenia ADHD.

Witaminy i składniki mineralne

Żelazo, cynk, magnez, witamina D i witaminy z grupy B uczestniczą w wielu procesach metabolicznych i prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego. Ich odpowiednia podaż jest ważna niezależnie od występowania ADHD.

Zamiast rutynowo stosować rozbudowaną suplementację, warto ocenić sposób żywienia i – jeśli istnieją ku temu wskazania – sprawdzić możliwość występowania niedoborów.

Mikrobiota jelitowa i oś jelito–mózg w ADHD

Oś jelito–mózg opisuje dwukierunkową komunikację pomiędzy przewodem pokarmowym a układem nerwowym. Uczestniczą w niej m.in. układ odpornościowy, nerwowy i hormonalny oraz metabolity wytwarzane przez mikroorganizmy jelitowe.

To sprawiło, że mikrobiota stała się jednym z intensywnie badanych obszarów również w ADHD.

W części badań obserwowano różnice w składzie mikrobioty pomiędzy osobami z ADHD i osobami bez ADHD. Wyniki nie są jednak w pełni spójne – poszczególne badania wskazują na różne mikroorganizmy, a na skład mikrobioty wpływa wiele czynników, takich jak dieta, wiek, stosowane leki, środowisko i styl życia.

Obecnie nie istnieje więc jeden charakterystyczny „profil mikrobioty ADHD”, na podstawie którego można rozpoznać zaburzenie albo przewidzieć nasilenie jego objawów.

Przeczytaj również Mikrobiota jelitowa a styl życia – dieta, sen, stres i używki Czytaj artykuł →

Czy mikrobiota może wpływać na pracę mózgu?

Mikroorganizmy jelitowe uczestniczą w powstawaniu wielu metabolitów, w tym krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA), które pełnią funkcje m.in. w obrębie nabłonka jelitowego i układu odpornościowego.

Bakterie jelitowe uczestniczą również w metabolizmie substancji związanych ze szlakami neuroaktywnymi. Komunikacja na osi jelito–mózg jest jednak bardzo złożona i nie można jej sprowadzić do zależności pomiędzy obecnością pojedynczej bakterii a poziomem konkretnego neuroprzekaźnika w mózgu.

Ustalenie, czy obserwowane zmiany mikrobioty mają znaczenie przyczynowe w ADHD, nadal pozostaje przedmiotem badań.

Probiotyki i psychobiotyki – interesujący kierunek badań

Możliwość modyfikowania osi jelito–mózg za pomocą probiotyków i prebiotyków jest kolejnym interesującym kierunkiem badań. Przeprowadzono już badania kliniczne z udziałem dzieci, młodzieży i dorosłych z ADHD.

Dotychczasowe wyniki nie są jednoznaczne. W części badań obserwowano zmiany wybranych parametrów związanych z zachowaniem, funkcjonowaniem lub zdrowiem przewodu pokarmowego, podczas gdy inne nie wykazywały istotnej poprawy podstawowych objawów ADHD.

Na obecnym etapie nie można więc wskazać jednego probiotyku lub „psychobiotyku”, który byłby uznaną metodą leczenia ADHD. Badania nad zależnością pomiędzy mikrobiotą a funkcjonowaniem układu nerwowego nadal jednak intensywnie się rozwijają.

Dieta eliminacyjna a ADHD – czy może mieć znaczenie?

Diety eliminacyjne są jednym z kierunków badanych w kontekście ADHD. Szczególnie dużo uwagi poświęcono tzw. dietom few-foods, polegającym na czasowym ograniczeniu jadłospisu, a następnie stopniowym ponownym wprowadzaniu produktów i obserwowaniu reakcji.

W części badań u niektórych dzieci obserwowano zmniejszenie nasilenia wybranych objawów ADHD podczas takiej interwencji. Nie oznacza to jednak, że istnieje jedna uniwersalna dieta eliminacyjna odpowiednia dla wszystkich osób z ADHD.

Reakcje mogą być bardzo indywidualne. Dlatego zamiast profilaktycznego wykluczania dużych grup produktów warto zwracać uwagę na powtarzalne zależności pomiędzy sposobem żywienia a samopoczuciem, funkcjonowaniem przewodu pokarmowego czy zachowaniem.

Jeżeli takie zależności są obserwowane, dalsze postępowanie warto prowadzić pod opieką specjalisty, szczególnie w przypadku dzieci. Pozwala to zaplanować eliminację i późniejsze ponowne wprowadzanie produktów w sposób, który nie zwiększa ryzyka niedoborów żywieniowych.

Dlaczego indywidualne podejście jest tak ważne?

ADHD jest bardzo zróżnicowane, podobnie jak sposób żywienia osób z tym rozpoznaniem. U jednej osoby problemem może być mało urozmaicona dieta, u innej nieregularne posiłki, trudności z apetytem, wybiórczość pokarmowa albo dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.

Dlatego interwencja żywieniowa powinna odpowiadać na rzeczywisty problem konkretnej osoby, a nie wynikać wyłącznie z samego rozpoznania ADHD.

Dotyczy to również diet eliminacyjnych. Jeżeli są stosowane, powinny mieć określony cel, zaplanowany czas trwania oraz sposób oceny efektów. Szczególnie istotny jest etap ponownego wprowadzania produktów, który pozwala ocenić, czy obserwowana wcześniej zmiana rzeczywiście była związana z dietą.

Mikrobiota a odpowiedź na dietę – ciekawy kierunek badań

Coraz ciekawszym obszarem badań jest pytanie, czy mikrobiota jelitowa może mieć znaczenie dla indywidualnej odpowiedzi na interwencje żywieniowe.

Badacze analizują m.in. zmiany mikrobioty zachodzące podczas diet eliminacyjnych oraz sprawdzają, czy określone cechy środowiska jelitowego mogą wiązać się z odpowiedzią na zmianę sposobu żywienia.

To interesujący kierunek, ale nadal nie pozwala na podstawie samego badania mikrobioty przewidzieć, która dieta zmniejszy objawy ADHD u konkretnej osoby.

Przeczytaj również Dieta a mikrobiota jelitowa – jak wspierać jelita? Czytaj artykuł →

Kiedy warto spojrzeć również na przewód pokarmowy?

Samo rozpoznanie ADHD nie oznacza automatycznie potrzeby wykonywania badań jelit. Sytuacja wygląda jednak inaczej, jeśli równocześnie występują przewlekłe dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, zaburzenia rytmu wypróżnień, bóle brzucha, nasilona wybiórczość pokarmowa lub inne problemy wymagające osobnej diagnostyki.

W takim przypadku warto oceniać je niezależnie od ADHD i dobrać diagnostykę do występujących objawów.

Przeczytaj również Badania jelit bez kolonoskopii – co można sprawdzić z próbki kału? Czytaj artykuł →

Jak rozsądnie podejść do diety przy ADHD?

Zamiast rozpoczynać od przypadkowych eliminacji i rozbudowanej suplementacji, warto zacząć od podstaw:

• zadbać o regularne i odpowiednio zbilansowane posiłki,
• ocenić, czy dieta jest wystarczająco różnorodna,
• zwrócić uwagę na ewentualną wybiórczość pokarmową,
• monitorować apetyt i masę ciała, szczególnie podczas farmakoterapii,
• diagnozować niedobory wtedy, gdy istnieją ku temu wskazania,
• obserwować indywidualne reakcje na sposób żywienia,
• większe eliminacje prowadzić w sposób zaplanowany i najlepiej pod opieką specjalisty.

Jeżeli istnieje wyraźny związek pomiędzy konkretnymi elementami diety a funkcjonowaniem lub występują dodatkowe dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, dalsze postępowanie można dobrać indywidualnie wspólnie z lekarzem i dietetykiem.

Podsumowanie

Dieta nie jest przyczyną ADHD ani zamiennikiem jego leczenia, ale sposób żywienia może mieć znaczenie dla zdrowia i codziennego funkcjonowania osoby z ADHD.

Badania nad dietami eliminacyjnymi pokazują, że część osób może reagować na określone interwencje żywieniowe, jednak odpowiedź jest indywidualna. Dlatego najważniejsze jest unikanie schematycznych zaleceń i ocenianie rzeczywistych potrzeb konkretnej osoby.

Jednocześnie mikrobiota i oś jelito–mózg pozostają interesującymi obszarami badań nad ADHD. W przyszłości być może pozwolą lepiej zrozumieć, dlaczego odpowiedź na dietę tak bardzo różni się pomiędzy poszczególnymi osobami.

Na dziś najlepszym rozwiązaniem jest połączenie prawidłowego leczenia ADHD z dobrze zbilansowaną dietą oraz indywidualną diagnostyką i opieką żywieniową wtedy, gdy istnieją ku temu wskazania.