Mikrobiota jelitowa a stwardnienie rozsiane – czy jelita mogą wpływać na mózg?

Stwardnienie rozsiane (SM, ang. multiple sclerosis) jest przewlekłą chorobą ośrodkowego układu nerwowego, w której istotną rolę odgrywają procesy zapalne i nieprawidłowa odpowiedź układu odpornościowego.

W ostatnich latach jednym z intensywnie badanych obszarów stała się mikrobiota jelitowa. Wiemy, że mikroorganizmy zamieszkujące przewód pokarmowy pozostają w złożonej relacji z układem odpornościowym i nerwowym. Pojawia się więc pytanie: czy zmiany zachodzące w jelitach mogą mieć znaczenie również w stwardnieniu rozsianym?

Badania dostarczają coraz więcej interesujących danych, ale na tym etapie trzeba wyraźnie oddzielić obserwowane zależności i potencjalne mechanizmy od metod diagnostycznych i terapeutycznych, których skuteczność została potwierdzona klinicznie.

Czym jest mikrobiota jelitowa?

Mikrobiota jelitowa to złożona społeczność mikroorganizmów zamieszkujących przewód pokarmowy. Uczestniczy m.in. w metabolizmie składników pokarmowych, produkcji różnych metabolitów oraz komunikacji z układem odpornościowym.

Jednym z produktów metabolizmu bakterii jelitowych są krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA), takie jak maślan, octan i propionian. Powstają przede wszystkim w wyniku fermentacji składników pokarmowych i uczestniczą m.in. w funkcjonowaniu nabłonka jelitowego oraz regulacji odpowiedzi immunologicznej.

Jeśli chcesz najpierw poznać podstawy, więcej o samej mikrobiocie przeczytasz w artykule Czym jest mikrobiota jelitowa i jakie pełni funkcje?.

Oś jelito–mózg – jak jelita komunikują się z układem nerwowym?

Jelita i układ nerwowy nie funkcjonują niezależnie od siebie. Pojęcie osi jelito–mózg opisuje dwukierunkową komunikację zachodzącą z udziałem wielu mechanizmów, w tym:

• układu nerwowego,
• układu odpornościowego,
• osi podwzgórze–przysadka–nadnercza,
• metabolitów wytwarzanych przez mikroorganizmy jelitowe,
• szlaków metabolicznych związanych m.in. z tryptofanem.

To właśnie powiązania pomiędzy mikrobiotą, odpornością i układem nerwowym sprawiły, że zaczęto intensywnie badać rolę mikroorganizmów jelitowych również w chorobach neuroimmunologicznych, takich jak stwardnienie rozsiane.

Przeczytaj również Mikrobiota jelitowa a styl życia – dieta, sen, stres i używki Czytaj artykuł →

Czy mikrobiota osób ze stwardnieniem rozsianym jest inna?

W wielu badaniach porównujących osoby ze stwardnieniem rozsianym z osobami zdrowymi obserwowano różnice w składzie mikrobioty jelitowej. Dotyczyły one m.in. bakterii uczestniczących w produkcji SCFA oraz mikroorganizmów związanych z funkcjonowaniem układu odpornościowego.

Nie udało się jednak określić jednego uniwersalnego „profilu mikrobioty SM”. Wyniki poszczególnych badań różnią się, a na mikrobiotę wpływa bardzo wiele czynników, takich jak dieta, wiek, miejsce zamieszkania, stosowane leki, aktywność fizyczna czy sama choroba.

To szczególnie ważne przy interpretacji takich wyników: różnica pomiędzy grupą osób z SM i grupą kontrolną nie oznacza automatycznie, że określone bakterie spowodowały chorobę.

Co było pierwsze – zmiany mikrobioty czy stwardnienie rozsiane?

To jedno z najważniejszych pytań, na które nauka nadal nie ma jednoznacznej odpowiedzi.

Badania na modelach zwierzęcych pokazują, że mikrobiota może wpływać na mechanizmy immunologiczne związane z neurozapaleniem. Pojawiają się również badania genetyczne sugerujące potencjalne zależności przyczynowe pomiędzy wybranymi grupami mikroorganizmów a ryzykiem SM.

Z drugiej strony sama choroba, stosowane leczenie, sposób żywienia czy zmiany stylu życia mogą wpływać na mikrobiotę. Dlatego u człowieka rozdzielenie przyczyny od skutku jest znacznie trudniejsze.

Na obecnym etapie najbezpieczniej powiedzieć, że mikrobiota może być jednym z elementów złożonej sieci zależności związanych ze stwardnieniem rozsianym, ale nie można sprowadzić przyczyny choroby do „dysbiozy jelitowej”.

Czy dietą można wpływać na mikrobiotę w SM?

Dieta jest jednym z najlepiej modyfikowalnych czynników wpływających na mikrobiotę jelitową. Znaczenie mają m.in. różnorodność jadłospisu, ilość błonnika i produktów roślinnych oraz ogólna jakość sposobu żywienia.

Nie oznacza to jednak, że istnieje jedna „dieta na stwardnienie rozsiane” ani że modyfikacja mikrobioty za pomocą diety może zastąpić leczenie neurologiczne.

U osób ze stwardnieniem rozsianym sposób żywienia powinien przede wszystkim wspierać ogólny stan zdrowia i być dostosowany do indywidualnych potrzeb, objawów, leczenia oraz ewentualnych chorób współistniejących.

Przeczytaj również Dieta a mikrobiota jelitowa – jak wspierać jelita? Czytaj artykuł →

A co z probiotykami?

Probiotyki są badane jako potencjalne uzupełnienie postępowania u osób ze stwardnieniem rozsianym. Część niewielkich badań klinicznych wskazuje na możliwy wpływ wybranych preparatów m.in. na niektóre markery zapalne lub wybrane objawy.

Nie oznacza to jednak, że probiotyki są metodą leczenia stwardnienia rozsianego ani że można obecnie dobrać szczep bakterii na podstawie badania mikrobioty i w ten sposób wpływać na przebieg choroby.

Efekty probiotyków są zależne od zastosowanych szczepów, dawek i badanego wskazania, a dostępne dane nie pozwalają traktować probiotykoterapii jako zamiennika leczenia modyfikującego przebieg SM.

Czy przeszczep mikrobioty kałowej może leczyć SM?

Przeszczep mikrobioty kałowej (FMT) jest kolejnym obszarem badań nad możliwością modyfikowania mikrobioty. Metoda ta ma dobrze określone zastosowania w niektórych innych sytuacjach klinicznych, natomiast w przypadku stwardnienia rozsianego pozostaje podejściem eksperymentalnym.

Badania nad FMT w SM mają obecnie przede wszystkim odpowiedzieć na pytania dotyczące bezpieczeństwa, wpływu na mikrobiotę i potencjalnych efektów klinicznych. Nie jest to standardowa metoda leczenia stwardnienia rozsianego.

Czy badanie mikrobioty ma znaczenie przy stwardnieniu rozsianym?

Badania mikrobioty mogą dostarczać informacji o wybranych mikroorganizmach tworzących środowisko jelitowe. Nie istnieje jednak obecnie profil mikrobioty, na podstawie którego można rozpoznać stwardnienie rozsiane, przewidzieć jego przebieg albo dobrać leczenie neurologiczne.

Dlatego badanie mikrobioty nie zastępuje diagnostyki ani kontroli prowadzonej przez neurologa.

Jeżeli osoba z SM doświadcza jednocześnie dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego lub istnieją inne wskazania do oceny stanu jelit, diagnostyka może być rozważana w tym właśnie kontekście – jako osobny element szerszej oceny pacjenta.

Badania stanu jelit Poznaj dostępne badania mikrobioty i stanu jelit Sprawdź dostępne badania i zakres analizowanych w nich parametrów. Zobacz badania →

Co zatem wiemy?

Związek pomiędzy mikrobiotą jelitową a stwardnieniem rozsianym jest jednym z interesujących kierunków współczesnych badań nad osią jelito–mózg. Wiemy, że mikrobiota uczestniczy w regulacji odpowiedzi immunologicznej i że u osób z SM obserwowano różnice w jej składzie w porównaniu z osobami zdrowymi.

Nadal nie wiemy jednak, w jakim stopniu zmiany te są przyczyną, konsekwencją czy elementem przebiegu choroby. Nie mamy również podstaw, aby na podstawie samego badania mikrobioty diagnozować SM lub dobierać jego leczenie.

Dlatego dbanie o dietę i zdrowie przewodu pokarmowego może być elementem całościowego podejścia do zdrowia osoby z SM, ale pozostaje uzupełnieniem – a nie alternatywą – dla diagnostyki i leczenia neurologicznego.

Bibliografia

1. Szymczak W., Pastusiak K.M., Bogdański P. (2021). Rola mikrobioty jelitowej w rozwoju stwardnienia rozsianego. Polski Przegląd Neurologiczny, 17(3), 115–120. DOI: 10.5603/PPN.2021.0020.
2. Correale J., Hohlfeld R., Baranzini S.E. (2022). The role of the gut microbiota in multiple sclerosis. Nature Reviews Neurology, 18, 544–558.
3. Ordoñez-Rodriguez A., Roman P., Rueda-Ruzafa L., Campos-Rios A., Cardona D. (2023). Changes in Gut Microbiota and Multiple Sclerosis: A Systematic Review. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(5), 4624. DOI: 10.3390/ijerph20054624.
4. Sun D. et al. (2024). Causal effects of gut microbiota on multiple sclerosis: A two-sample Mendelian randomization study. Brain and Behavior, 14(6), e3593. DOI: 10.1002/brb3.3593.
5. Rasoulian P. et al. (2025). Gut dysbiosis in multiple sclerosis patients: a comparative analysis in fecal samples. Scientific Reports, 15, 36009. DOI: 10.1038/s41598-025-19998-1.