Badania stanu zapalnego jelit – jakie wykonać i dlaczego jest to ważne?

Przewlekłe bóle brzucha, biegunki, wzdęcia czy zmiany rytmu wypróżnień mogą mieć wiele przyczyn. Jedną z możliwości są nieswoiste choroby zapalne jelit (NZJ), do których należą choroba Leśniowskiego-Crohna oraz wrzodziejące zapalenie jelita grubego. Podobne dolegliwości występują jednak również w innych schorzeniach, w tym w zespole jelita drażliwego (IBS).

W diagnostyce wykorzystuje się zarówno badania krwi, jak i badania kału. Pomagają one ocenić, czy występują oznaki stanu zapalnego i czy potrzebne są dalsze badania. Ważną rolę odgrywa kalprotektyna w kale, ale wynik zawsze należy interpretować w kontekście objawów oraz pozostałych informacji medycznych.

Jakie badania wykonuje się przy podejrzeniu stanu zapalnego jelit?

Dobór badań zależy od objawów, ich czasu trwania, wieku pacjenta oraz podejrzeń lekarza. Wstępna diagnostyka może obejmować badania krwi i kału, a w razie wskazań również badania endoskopowe lub obrazowe.

Badania krwi: morfologia, CRP i OB

Morfologia krwi może pomóc wykryć między innymi niedokrwistość, która czasami towarzyszy przewlekłym stanom zapalnym lub krwawieniu z przewodu pokarmowego.

Białko C-reaktywne (CRP) oraz odczyn Biernackiego (OB) to ogólne wskaźniki stanu zapalnego. Nie wskazują jednak jednoznacznie, gdzie znajduje się jego źródło. Prawidłowy wynik nie zawsze wyklucza chorobę zapalną jelit, dlatego nie powinien być oceniany w oderwaniu od objawów.

Kalprotektyna w kale

Kalprotektyna w kale jest jednym z najważniejszych nieinwazyjnych markerów wykorzystywanych w ocenie zapalenia w obrębie jelit. Jej stężenie może wzrastać, gdy w błonie śluzowej jelita toczy się proces zapalny.

Badanie może wspierać różnicowanie nieswoistych chorób zapalnych jelit, takich jak choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego, z zaburzeniami czynnościowymi, takimi jak IBS. Może być również wykorzystywane do monitorowania aktywności choroby u osób już zdiagnozowanych.

Podwyższona kalprotektyna nie oznacza automatycznie NZJ. Wynik mogą zmieniać także inne czynniki, między innymi niektóre infekcje przewodu pokarmowego. Znaczenie ma wysokość wyniku, objawy pacjenta i ewentualna potrzeba powtórzenia badania lub wykonania dalszej diagnostyki.

Laktoferyna w kale

Laktoferyna jest kolejnym markerem związanym z aktywnością komórek zapalnych w jelicie. Jej oznaczenie może dostarczać dodatkowych informacji w ocenie dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. Zakres przydatnych badań ustala się jednak w zależności od sytuacji klinicznej — nie każdy pacjent potrzebuje oznaczenia wszystkich dostępnych markerów.

Krew utajona w kale

Badanie na obecność krwi utajonej pozwala wykryć ślady krwi, których nie widać gołym okiem. Dodatni wynik może mieć różne przyczyny, między innymi krwawienie związane z polipami, chorobami zapalnymi lub innymi zmianami w przewodzie pokarmowym.

Badanie immunochemiczne FIT jest wykorzystywane między innymi w przesiewowej diagnostyce raka jelita grubego. Wynik dodatni wymaga dalszego postępowania zgodnego z zaleceniami medycznymi. Wynik ujemny nie powinien natomiast opóźniać konsultacji, jeśli występują niepokojące objawy.

Przygotowanie do badania zależy od zastosowanej metody. W przypadku testów FIT zwykle nie trzeba stosować specjalnej diety, natomiast inne metody mogą mieć odmienne wymagania. Należy zawsze przestrzegać instrukcji dołączonej do konkretnego testu.

Kalprotektyna a różnicowanie IBS i nieswoistych chorób zapalnych jelit

Zespół jelita drażliwego (IBS) i nieswoiste choroby zapalne jelit (NZJ) mogą powodować podobne objawy, takie jak ból brzucha, wzdęcia czy biegunki. Różnią się jednak mechanizmem: IBS jest zaburzeniem czynnościowym, natomiast w NZJ występuje stan zapalny jelita.

Kalprotektyna może pomóc lekarzowi ocenić, czy objawy mogą wiązać się z procesem zapalnym. Nie jest jednak samodzielnym testem rozpoznającym IBS ani badaniem, które w każdej sytuacji pozwala wykluczyć NZJ.

W zależności od obrazu klinicznego lekarz może zlecić również morfologię, CRP, badania w kierunku celiakii lub inne testy. Jeżeli istnieją wskazania, konieczna może być kolonoskopia z pobraniem wycinków do badania histopatologicznego.

Przeczytaj również Badania jelit bez kolonoskopii – co można sprawdzić z próbki kału? Poznaj dostępne metody →

Czy badania kału mogą zastąpić kolonoskopię?

Badania kału są nieinwazyjne i mogą dostarczyć ważnych informacji, ale nie zastępują kolonoskopii we wszystkich sytuacjach. Kalprotektyna i inne markery pomagają ocenić prawdopodobieństwo procesu zapalnego lub wskazać potrzebę dalszej diagnostyki, nie pokazują jednak bezpośrednio wyglądu błony śluzowej jelita.

Kolonoskopia umożliwia ocenę wnętrza jelita grubego, a w razie potrzeby także pobranie wycinków do badania histopatologicznego. To istotny element diagnostyki wielu przypadków podejrzenia nieswoistych chorób zapalnych jelit. Lekarz może też zdecydować o dodatkowych badaniach obrazowych, zależnie od objawów i podejrzewanej choroby.

Jak przygotować się do badania kału?

Przed pobraniem próbki należy sprawdzić instrukcję właściwą dla konkretnego badania. Zalecenia nie są takie same dla wszystkich testów: inne mogą dotyczyć kalprotektyny, a inne testów na krew utajoną lub badań mikrobiologicznych.

• Użyj pojemnika przeznaczonego do pobierania próbki kału.
• Unikaj zanieczyszczenia próbki moczem, wodą z toalety lub środkami czyszczącymi.
• Pobierz materiał w sposób opisany w instrukcji laboratorium.
• Przechowuj i dostarcz próbkę zgodnie z podanymi zaleceniami.
• Jeśli przyjmujesz leki lub masz wątpliwości dotyczące przygotowania, zapytaj laboratorium lub lekarza, czy wymagane są dodatkowe zalecenia.

Nie należy samodzielnie odstawiać leków ani wprowadzać zmian w diecie wyłącznie na podstawie ogólnych porad znalezionych w internecie.

Jakie badanie wybrać?

Nie istnieje jeden uniwersalny pakiet, który będzie odpowiedni dla każdej osoby z dolegliwościami jelitowymi. Wybór zależy od tego, czy celem jest wstępna ocena stanu zapalnego, diagnostyka krwawienia, różnicowanie IBS i NZJ czy monitorowanie wcześniej rozpoznanej choroby.

Jeżeli występują przewlekłe lub nasilające się dolegliwości, warto skonsultować je z lekarzem, który dobierze odpowiedni zakres badań. Niepokojące objawy, takie jak widoczna krew w stolcu, niezamierzona utrata masy ciała, niedokrwistość, utrzymująca się gorączka lub nasilający się ból brzucha, wymagają oceny medycznej i nie powinny być diagnozowane wyłącznie na podstawie testów domowych.

Badanie GutMarker Poznaj zakres badania markerów jelitowych Badanie z próbki kału obejmujące m.in. kalprotektynę, laktoferynę, krew utajoną i marker M2-PK. Zakres i znaczenie parametrów należy omówić w kontekście objawów oraz zaleceń specjalisty. Zobacz badanie →

Podsumowanie

W diagnostyce dolegliwości jelitowych wykorzystuje się różne badania, które dostarczają uzupełniających się informacji. Morfologia, CRP i OB pomagają ocenić ogólny stan organizmu, kalprotektyna i laktoferyna dostarczają informacji o możliwym zapaleniu w obrębie jelit, a badanie krwi utajonej może wskazać na obecność krwawienia.

Żaden pojedynczy wynik nie powinien być interpretowany w oderwaniu od objawów i pozostałych badań. Jeśli istnieje podejrzenie nieswoistej choroby zapalnej jelit lub innego poważnego schorzenia, konieczna może być dalsza diagnostyka, w tym badania endoskopowe.